Kristalstelsels
Kristalstelsels van edelstenen en mineralen
Wanneer je naar een kristal kijkt, zie je soms duidelijke vlakken, punten, kubussen of langgerekte vormen. Die vormen hebben te maken met de manier waarop de bouwstenen van een mineraal geordend zijn. Mineralen worden op basis van hun kristalsymmetrie ingedeeld in verschillende kristalstelsels.
Er bestaan zeven kristalstelsels: kubisch, tetragonaal, orthorombisch, hexagonaal, trigonaal, monoklien en triklien.
Op deze pagina lees je wat deze kristalstelsels betekenen en vind je voorbeelden van bekende edelstenen en mineralen.
Wat is een kristalstelsel?
Een kristalstelsel is een manier om kristallen in te delen op basis van de symmetrie van hun kristalstructuur.
De uitwendige vorm van een kristal kan aanwijzingen geven over het kristalstelsel, maar een mineraal hoeft niet altijd als een perfect gevormd kristal voor te komen. Veel mineralen worden bijvoorbeeld gevonden als compacte massa, kleine kristallen of aggregaten.
Het kristalstelsel is daarom een mineralogische eigenschap van het mineraal en niet simpelweg de vorm die je aan de buitenkant ziet.
Welke zeven kristalstelsels zijn er?
Kubisch kristalstelsel
Bij het kubische kristalstelsel zijn de drie kristallografische assen even lang en staan ze loodrecht op elkaar. Mineralen uit dit stelsel kunnen onder andere kubusvormige, octaëdrische of andere sterk symmetrische kristallen vormen.
Voorbeelden: Pyriet, Granaat en Haliet.
Pyriet is een mooi voorbeeld. Dit mineraal kan opvallend scherpe, bijna perfect gevormde kubussen vormen.
Tetragonaal kristalstelsel
Het tetragonale kristalstelsel heeft drie assen die loodrecht op elkaar staan. Twee assen zijn even lang en de derde heeft een andere lengte.
Voorbeeld: Apofyliet.
Let hierbij wel op dat Apofyliet eigenlijk een mineraalgroep is. Verschillende mineralen binnen deze groep kunnen een tetragonale kristalstructuur hebben.
Orthorombisch kristalstelsel
Bij het orthorombische kristalstelsel staan drie assen loodrecht op elkaar, maar hebben ze verschillende lengtes.
Voorbeelden: Aragoniet en Celestien.
Hoewel mineralen tot hetzelfde kristalstelsel kunnen behoren, betekent dit niet dat hun kristallen er automatisch hetzelfde uitzien.
Hexagonaal kristalstelsel
Het hexagonale kristalstelsel wordt gekenmerkt door een zesvoudige symmetrie. De kristalstructuur kan leiden tot herkenbare zeshoekige vormen.
Een bekend mineraal met een hexagonale kristalstructuur is beryl. Aquamarijn en Smaragd zijn beide variëteiten van beryl en behoren daarom eveneens tot het hexagonale kristalstelsel.
Voorbeelden: Beryl, Aquamarijn en Smaragd.
Trigonaal kristalstelsel
Het trigonale kristalstelsel is nauw verwant aan het hexagonale systeem, maar wordt gekenmerkt door een drievoudige symmetrie.
Een belangrijk voorbeeld is Kwarts.
Amethist, Bergkristal, Citrien, Rozenkwarts en Rookkwarts zijn allemaal variëteiten van kwarts en hebben daardoor dezelfde trigonale kristalstructuur.
Voorbeelden: Kwarts, Amethist, Bergkristal, Citrien, Rozenkwarts en Rookkwarts.
Ook Toermalijn behoort tot het trigonale kristalstelsel.
Monoklien kristalstelsel
Bij het monokliene kristalstelsel zijn de kristallografische assen niet allemaal op dezelfde manier ten opzichte van elkaar geplaatst. Twee hoeken zijn 90 graden en één hoek wijkt daarvan af.
Voorbeelden: Malachiet en Gips.
Seleniet is een heldere kristallijne variëteit van gips en behoort daardoor eveneens tot het monokliene kristalstelsel.
Triklien kristalstelsel
Het trikliene kristalstelsel heeft de minste symmetrie van de zeven kristalstelsels. De drie assen hebben verschillende lengtes en de hoeken tussen de assen zijn niet gelijk aan 90 graden.
Voorbeelden: Kyaniet en verschillende plagioklaasveldspaten.
Labradoriet behoort tot de plagioklaasgroep en heeft een trikliene kristalstructuur.
Hebben Agaat en Chalcedoon ook een kristalstelsel?
Agaat en Chalcedoon bestaan uit zeer fijn opgebouwde vormen van silica, waarbij microscopisch kleine kwartskristallen een compacte structuur vormen.
Daarom wordt bij deze materialen vaak gesproken over cryptokristallijn of microkristallijn kwarts. De afzonderlijke kwartskristallen hebben op atomair niveau een trigonale kristalstructuur.
Bij Agaat zie je daardoor meestal niet de duidelijk gevormde kristalpunten die je bijvoorbeeld bij Bergkristal kunt tegenkomen.
Hebben alle edelstenen een kristalstelsel?
Nee. Niet alles wat in de handel een edelsteen of steen wordt genoemd, is één afzonderlijk kristallijn mineraal.
Obsidiaan is bijvoorbeeld vulkanisch glas en heeft geen kristalstelsel.
Opaal heeft geen geordende kristalstructuur zoals kristallijne mineralen en wordt daarom als amorf beschouwd.
Materialen zoals Lapis Lazuli, Lavasteen en Shungiet zijn gesteenten of complexe natuurlijke materialen. Je kunt daar niet één kristalstelsel aan toekennen alsof het één mineraalsoort is.
Ook fossielen zoals Ammoniet en Orthoceras hebben geen eigen kristalstelsel. Een fossiel kan tijdens fossilisatie wel geheel of gedeeltelijk uit mineralen zijn opgebouwd of door mineralen zijn vervangen.
Is een kristalstelsel hetzelfde als de vorm van een kristal?
Nee. Het kristalstelsel beschrijft de onderliggende symmetrie van de kristalstructuur.
De zichtbare vorm waarin een kristal groeit, wordt ook beïnvloed door de omstandigheden tijdens de groei. Daardoor kunnen twee exemplaren van hetzelfde mineraal er behoorlijk verschillend uitzien terwijl ze toch tot hetzelfde kristalstelsel behoren.
Een mineraal kan bovendien massief voorkomen zonder dat er met het blote oog afzonderlijke kristallen zichtbaar zijn.
Heeft een kristalstelsel een energetische werking?
Binnen sommige vormen van edelsteenleer wordt ook symboliek gekoppeld aan kristalvormen en kristalstructuren. Zo kunnen bepaalde vormen traditioneel worden verbonden met thema’s als stabiliteit, richting of balans.
Een kristalstelsel is echter in de eerste plaats een mineralogische classificatie. Er is geen wetenschappelijk bewijs dat het kristalstelsel van een mineraal een bepaalde energetische werking op mensen heeft.
Daarom maken we bij Natuursteentje onderscheid tussen mineralogische eigenschappen en betekenissen die vanuit de edelsteenleer traditioneel aan stenen worden toegeschreven.
Meer leren over edelstenen en hun kristalstelsel
Wil je weten tot welk kristalstelsel een bepaalde steen behoort? Bekijk dan Kennis & Kracht van edelstenen en mineralen. Daar vind je per steen informatie over onder andere het kristalstelsel, de chemische samenstelling en de betekenis die er binnen de edelsteenleer traditioneel aan wordt toegeschreven.
Voor uitgebreide mineralogische gegevens over mineralen en hun kristalstructuur kun je ook Mindat raadplegen.
Benieuwd naar de stenen die momenteel verkrijgbaar zijn? Bekijk dan de edelstenen en mineralen in de webshop van Natuursteentje.
Liefs,
Sandra